Kuantile
Riskin Kaynağı: Component VaR, Yoğunlaşma, Kuyruk Bağımlılığı ve HRP
"Portföy VaR'ınız %3,2" bilgisi tek başına eyleme dönüşmez. "ASELS paranızın %15'i ama riskinizin %41'i" bilgisi dönüşür. Kuantile'in risk atfı ve yoğunlaşma kartları, toplam risk rakamını parçalarına ayırıp hangi pozisyonun gerçekte ne taşıdığını gösterir.
Component VaR: riskin adresi
Euler ayrıştırması denen matematiksel yöntem, toplam VaR'ı pozisyonlara öyle böler ki parçaların toplamı tam olarak toplam VaR'a eşittir — hiçbir şey açıkta kalmaz, hiçbir şey iki kez sayılmaz. Her pozisyonun payı, kendi oynaklığından ve diğerleriyle korelasyonundan gelir: küçük ama oynak ve portföyle aynı yönde salınan bir pozisyon, büyük ama sakin bir pozisyondan fazla risk taşıyabilir. Tabloda para payı ile risk payını yan yana görürsünüz; risk payı belirgin yüksekse riskin asıl kaynağı odur.
Incremental VaR: "bu pozisyonu kapatsam?"
Kullanıcının gerçekte sorduğu soru genelde budur. Incremental VaR, bir pozisyonu tamamen kapatıp parayı kalanlara dağıttığınızda VaR'ın ne kadar değişeceğini hesaplar. Negatif değer risk azalır demektir; sıfıra yakın değer, o pozisyonun çeşitlendirme sayesinde portföye neredeyse bedava oturduğunu gösterir.
Yoğunlaşma: kaç bağımsız bahis taşıyorsunuz?
Yirmi hisseniz olması yirmi bağımsız karar verdiğiniz anlamına gelmez — hepsi aynı endekse, aynı kura, aynı faize bakıyorsa fiilen bir-iki bahis taşıyorsunuzdur. Üç ölçü bunu sayıya döker:
- HHI ve efektif pozisyon sayısı: Ağırlıkların kareleri toplamı. Eşit ağırlıklı 4 varlıkta HHI 0,25, efektif pozisyon 4'tür; paranın yarısı tek varlıktaysa efektif sayı hızla düşer.
- Çeşitlendirme oranı: Varlıkların tek tek oynaklıklarının ağırlıklı toplamı / portföyün oynaklığı. 1'e yakınsa çeşitlendirme fayda üretmiyor; yükseldikçe korelasyonlar lehinize çalışıyor demektir.
- Efektif bağımsız bahis (PCA): Korelasyon matrisinin özdeğer ayrışımından türetilen entropi ölçüsü. "20 varlığınız var ama efektif olarak 2,8 bağımsız bahis tutuyorsunuz" cümlesi buradan çıkar — çeşitlendirdiğini sanan çoğu yatırımcıyı durduran sayı budur.
Kuyruk bağımlılığı: kriz günü korelasyonu
Pearson korelasyonu ortalama günleri anlatır; kriz günlerinde korelasyonlar "kopar" — normalde ilişkisiz görünen varlıklar birlikte çakılır. Ampirik kuyruk bağımlılığı (λ) bunu doğrudan ölçer: iki varlığın aynı gün kendi en kötü %5'lik dilimlerinde olma sıklığı. Bağımsız varlıklarda bu ~0,05 çıkar; 0,4-0,5 gören bir çift, kriz günü tek varlık gibi davranıyor demektir. BIST-kripto-kur üçgeninde bu ölçü, stres testlerinin anlattığını günlük veriyle doğrular.
HRP: kovaryansı tersine çevirmeden dağılım
Klasik ortalama-varyans optimizasyonu kovaryans matrisinin tersini alır; matris gürültülüyse (ki 250 gözlemle 30 varlıkta hep öyledir) çıktı uç ve kırılgan ağırlıklardır. López de Prado'nun Hierarchical Risk Parity yöntemi tersini almaz: varlıkları korelasyon uzaklığına göre kümeler, sonra risk bütçesini küme ağacı üzerinden ikiye böle böle dağıtır. Kuantile'in gösterdiği HRP ağırlıkları bir kıyas çerçevesidir: mevcut ağırlıklarınızla arasındaki büyük farklar, nerede bilinçli bahis aldığınızı (veya farkında olmadan yoğunlaştığınızı) gösterir. Öneridir, tavsiye değildir.
Ağırlık ≠ risk katkısı
Portföy pastanız bir varlığın parada kaç TL tuttuğunuzu gösterir; ama o varlığın riske ne kadar katkı yaptığını göstermez. Oynak bir varlık, küçük bir ağırlıkla bile riskin büyük kısmını üretebilir. Bileşen VaR (component VaR) tam da bu ayrımı yapar: her varlığın portföyün toplam VaR'ına kattığı payı, korelasyonları da hesaba katarak ölçer. Toplandığında portföy VaR'ının tamamını verir — yani risk bütçenizin gerçek dökümüdür.
Bileşen VaR nasıl okunur?
Kuantile bunu Euler ayrıştırmasıyla ve gürültüyü azaltan Ledoit-Wolf kovaryans tahminiyle hesaplar. Bir varlığın risk katkısı ağırlığından belirgin biçimde büyükse, o pozisyon portföyünüzün "risk motorudur"; küçükse çeşitlendirme sağlıyordur; hatta negatif olabilir — yani portföyün genel riskini düşüren bir tampon görevi görüyordur (çoğu zaman altın veya ters korelasyonlu varlıklar). Bu tablo, "nereyi kısarsam riskim en çok azalır?" sorusunun doğrudan cevabıdır.
Yoğunlaşmayı ölçmek
Yoğunlaşma, riskin birkaç pozisyonda toplanmasıdır ve çeşitlendirmenin gizli düşmanıdır. Bir portföy 20 varlık içerse bile, riskin %70'i iki pozisyondan geliyorsa aslında yoğunlaşmıştır. Bu, tek bir varlığın kötü günü tüm portföyü aşağı çekebilir demektir. Kuantile risk katkılarının dağılımına bakarak bu yoğunlaşmayı görünür kılar; deneyimli yatırımcı sayıya değil, riskin ne kadar dengeli dağıldığına bakar.
Riskinizin kaynağını görün →